HistoriaHistoria

Pierwsza Fundacja Opactwa

Benedyktyni przybyli do Lubinia ok. 1070 roku z opactwa św. Jakuba w Leodium - obecnie Liege w Belgii [Fot.1-3]. Lubiń i pozostałe klasztory benedyktyńskie w Polsce: Tyniec i Biskupów należą do Belgijskiej Kongregacji Benedyktynów. Według tradycji z Opactwem Lubińskim związany był pierwszy polski kronikarz Gall Anonim.

sites/default/files/zewnatrz4_1.jpgsites/default/files/zewnatrz5.jpgsites/default/files/antyki6.jpg

Fot 1. Opactwo benedyktyńskie św. Jakuba w Liege w Belgii. To z tego miejsca, zwanego kiedyś Leodium, przybyli około roku 1070 do Lubinia pierwsi benedyktyni.

Fot 2.Wnętrze kościóła w opactwie benedyktyńskim św. Jakuba w Liege w Belgii.

Fot 3. Tablica pamiątkowa erygowana w Liege dla uczczenia założycieli opactwa w Lubiniu. Tablicę ufundowano z okazji wizyty w Liege papieża Jana Pawła II.

Opactwa benedyktyńskie fundowane przez władców polskich miały szerzyć i umacniać wiarę chrześcijańska. Takie też zadania stanęły przed opactwem w Lubiniu, w tej części Wielkopolski, gdzie chrześcijaństwo było jeszcze bardzo słabo zakorzenione.

Usytuowanie w pobliżu głównych szlaków prowadzących z Wielkopolski na Śląsk, szczodrze uposażone przez króla Bolesława Śmiałego miało solidne podstawy do rozpoczęcia swej działalności.

Rozpoczętą z rozmachem prawdziwie królewskim, przebudowe przerwały nieznane nam bliżej wydarzenia (może związane z wygnaniem króla Bolesława Szczodrego?). Badania archeologiczne prowadzone tu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (Fot.4,5) pozwoliły określić wielkość tego przedsięwzięcia odsłaniając fragmenty apsyd kościoła romańskiego (Fot.6).

Więcej informacji o roli Opactwa w Lubiniu we wczesnym średniowieczu w życiu kulturalnym i społecznym Wielkopolski znajdziesz w artykule Zofii Kurnatowskiej opublikowanym w Zeszytach Lubińskich.

sites/default/files/wartosciowe20c.jpgsites/default/files/aaa.jpgsites/default/files/aaa1.jpg

Fot 4. Wykopaliska prowadzono w fundamencie ołtarza pozwoliły na odsłonięcie apsyd Kościołów Romańskich.

Fot 5. Wykopaliska prowadzone w kościele odsłaniają apsydę II Kościoła Romańskiego w fundamentach ołtarza.

Fot 6. Odtworzone w wyniku badań archeologicznych, prowadzonych w latach 70 i 80-tych, kształty I i II  Kościoła Romańskiego.

Powtórna Fundacja

W pierwszej połowie XII wieku benedyktyni wracają do Lubinia. Fundator - książe Bolesław Krzywousty przy udziale możnego rodu Awdańców, nawiązał do koncepcji swego stryja i ponownie w Lubiniu ulokował opactwo benedyktyńskie. Powracający mnisi zastali na miejscu niedokończone budowle, wykopane rowy i zgromadzony budulec kamienny.

Budowa Kościoła i Klasztoru

Najwcześniej wybudowano niewielki kościół, otoczony dla bezpieczeństwa wysokim murem kamiennym z basztami i głęboką fosą. Był już gotowy w 1145 roku, kiedy to według zapiski w Roczniku Lubińskim, bp Konrad poświęcił w nim ołtarz dedykując go Najświętszej Maryi Pannie, patronce opactwa lubińskiego.

Już w drugiej połowie XII wieku rozbudowano kościół, dostawiając od zachodu masyw wieżowy z emporą-lożą na piętrze i sklepionym krzywo pomieszczeniem - kryptą podwieżową.

W krypcie podwieżowej, na osi kościoła, odkryto grobowiec, niestety splądrowany, zawierający kości młodego mężczyzny, niewątpliwie przynależącego do ówczesnej elity społecznej, jednego z fundatorów i dobrodziejów klasztoru, a może nawet członka dynastii Piastów wielkopolskich, fundatorów i opiekunów klasztoru?

W pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku płytką apsydę zastąpiono wydłużonym prostokątnym prezbiterium, lepiej przystosowanym do modlitw chórowych. Pośrodku chóru znaleźli wieczny spoczynek opaci lubińscy.

Kaplica grobowa

Od północy do prezbiterium kościoła przylegała kaplica grobowa. Według tradycji lubińskiej kaplicę grobową wzniesiono, aby pochować w niej księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego (Fot.7). Później chowano tam innych dobrodziejów klasztoru.

sites/default/files/aaa2.jpgsites/default/files/aaa3.jpgsites/default/files/aaa4.jpg

Fot 7. Fragment kapilcy grobowej, w której, jak głosi lubińska tradycja, pochowano Władysława Laskonogiego. Później chowano tam dobrodziejów klasztoru.

Fot 8. Tablice nagrobne mnichów i dobrodziejów klasztoru grzebanych w kościele lub kapitularzu.

Fot 9. Tablice nagrobne mnichów pochowanych 
w kościele klasztornym.

Budowa klasztoru

Sporządzony plan klasztoru, miał przetrwać wieki. Wzniesiony częściowo mur nawy południowej I-go kościoła włączono w obręb murów obronnych. Wykopano fosę broniąca klasztor od północy i od zachodu. Jednak budowa całego opactwa lubińskiego rozciągnęła się na długie dziesięciolecia.

W XII wieku było już w klasztorze 34 mnichów. W tym czasie zaczęto wznosić kamienne budynki - skrzydło wschodnie, mieszczące zapewne kapitularz, skryptorium, bibliotekę, a na piętrze - dormitorium oraz skrzydło zachodnie, gdzie obok bramy klasztoru znajdowała się również cela opata.

Również po śmierci mnisi nie opuszczali klasztoru, zmarłych braci grzebano bowiem w obrębie krużganków, a opatów w kościele lub kapitularzu (Fot.8,9).

W połowie XIII wieku opactwo dotknęła katastrofa związana przypuszczalnie z walkami wewnętrznymi w Polsce. Wkrótce jednak podjęto nowe prace budowlane. Nad kaplica grobowa powstaje kaplica św. Stanisława, po stronie północnej buduje się murowany w cegle reflektarz, a od południa do murów klasztornych przylega nowy dom dla gości.

Nie ominęły Lubinia toczące się w Polsce wojny. W roku 1383, w czasie bezlkrólewia walczyły ze sobą możne rody wielkopolskie - Grzymalici i Nałęcze. Świadkami tych wydarzeń w Lubiniu są warstwy spalenizny w różnych miejscach klasztoru, a także splądrowany grób w krypcie podwieżowej kościoła.

Lubiń gotycki

Zachowano dawny romański kształt klasztoru, uzupełniając go zarówno od północy, jak i od południa, nowymi budynkami (Fot.10,11), a cały teren otoczono częściowo nowym murem z bramą wjazdową od strony wsi (Fot.12).

sites/default/files/aaa5.jpgsites/default/files/aaa6.jpgsites/default/files/aaa6_0.jpg

Fot 10. Gotycki szczyt wschodni klasztoru z 1444 roku.

Fot 11. Widok z wieży kościoła w kierunku szczytu wschodniego klasztoru.

Fot 12. Gotycki mur otaczający klasztor. Od strony wsi wybudowano bramę wjazdową.

Przez dwa następne wieki (XV-XVI) kościół, a również klasztor zmienia stopniowo swój wygląd. Surową budowle romańska zastępuje strzelista świątynia gotycka z wysoka wieżą, do dziś widoczna z daleka (Fot. 13). Dawną kaplicę grobową przebudowano na zakrystię, niszcząc "przy okazji" domniemany grób Władysława Laskonogiego.

Biblioteka klasztorna

Mnisi lubińscy według Reguły św. Benedykta modlili się i pracowali między innymi w skryptorium. Prowadzono Roczniki zapisując ważne wydarzenia, Księgę Zmarłych, za których należało się modlić, Księgę Bracką, gdzie wpisywano dobrodziejów klasztoru, przepisywano również inne księgi, pięknie je ozdabiając (Fot. 14-16).

sites/default/files/aaa1_0.jpgsites/default/files/aaa1_1.jpgsites/default/files/aaa1_2.jpg 

Fot 14. Ze zbiorów lubińskiej biblioteki. Najstarszy zapis nutowy w Polsce.

Fot 15. Wśród dokumentów przechowywanych w lubińskiej bibliotece jest i ta pięknie zachowana pieczęć.

Fot 16. O świetności klasztoru lubińskiego świadczą odkryte niedawno dokumenty odnalezione w ... kuli wieży kościoła.

Działalność Oświatowa

Benedyktyni lubińscy znani byli w XVI wieku z szeroko zakrojonej działalności oświatowej. Interesujący artykuł na ten temat napisał Jacek Urban [ tutaj ].

Lubiń barokowy

Wiek XVII przynosi znów dramatyczne wydarzenia. Jednak w początkach tego stulecia w kościele klasztornym powstaje Kaplica Różańcowa, a klasztor zyskuje nowe skrzydło wysunięte ku wschodowi. Klasztor powoli podnosił się ze zniszczeń wojennych XVII wieku. Do generalnej przebudowy dochodzi jednak dopiero w wieku XVIII.

sites/default/files/aaa1_3.jpgsites/default/files/aaa1_4.jpgsites/default/files/aaa1_5.jpg

Fot 17. Sklepienie kościoła w klasztorze lubińskim ozdobione jest pięknymi malowidłami z okresu baroku.

Fot 19. Barokowe malowidła zdobią sklepienia kościoła lubińskiego.

Fot 21. Ambonę kościoła lubińskiego wieńczy piękna rzeźba widoczna tu w promieniach słońca na tle polichromii kościoła.

Wraz z budowa Kaplicy św. Benedykta i przebudową Kaplicy Różańcowej ujednolicono całe wnętrze nadając mu wygląd i wystrój barokowy (Fot. 17-21). Prezbiterium wzbogacono nowym ołtarzem w którym umieszczono dzieło znanego malarza obrazów ołtarzowych w Austrii i Bawarii - Pawła Trogera. Jerzy Urbański, który wcześniej tworzył dla katedry wrocławskiej, wykonał piękne stalle, zdobiąc je postaciami doktorów Kościoła i aniołów (Fot 22-23). Przypominają one słowa psalmu: "Pośród aniołów będę głosił chwałę Pana". Sklepienie pokryto polichromią o tematyce maryjnej. Wykonał ja Gross z Bawarii. O świetności klasztoru z tego okresu świadczą dokumenty odkryte niedawno w kuli wieży.

 sites/default/files/aaa1_6.jpg sites/default/files/aaa1_7.jpg sites/default/files/aaa1_8.jpg

Fot 22. Stalle ołtarza w kościele klasztornym ozdobione są barokowymi rzeźbami.

Fot. 24 Jednym z najbardziej niewiarygodnych odkryć dokonanych w Lubiniu w ostatnich latach są dokumenty, monety i inne przedmioty odkryte w kuli wieży.

Fot 25. Jeden z dokumentów odnalezionych w kuli wieży świadczący o świetności klasztoru w okresie baroku.

Dwukrotna likwidacja i odnowienie klasztoru lubińskiego

W wieku XX i XIX dwukrotnie skazano klasztor lubiński na zagładę.

Po raz pierwszy urzeczywistnił to rząd pruski w 1834 roku. Wiązało się to ze zniszczeniem większej części budynków klasztornych, rozproszeniem majątku, biblioteki i parametrów liturgicznych. Jednak już w 1923 roku benedyktyni powrócili do Lubinia i rozpoczęli swą działalność, remontowali starą siedzibę i planowali jej rozbudowę.

Ponowna zagłada miała miejsce w początkach II wojny światowej, w klasztorze zorganizowano obóz przejściowy dla księży. Stąd wywieziono 150 księży do Dachau, także ojców którzy się tu znajdowali.(Fot 26)

 sites/default/files/aaa1_9.jpg

 Fot. 26 W czasie II wojny światowej w klasztorze Niemcy zorganizowali obóz przejściowy. Stąd około 150 księży wywieziono do Dachau, w tym również ojców benedyktyńskich.

Kościół parafialny św. Leonarda

Kościół parafialny św. Leonarda zbudowano w połowie XIII wieku dla potrzeb rozległej parafii lubińskiej obejmującej kilkanaście wiosek. Obok kościoła założono cmentarz. W połowie XVI wieku rozbudowano nawę świątyni, w wieku zaś XVIII powiększono o kruchtę i zakrystie; z tego też czasu pochodzi mur okalający kościół. Pierwotna kamienna bryła kościoła uchodzi powszechnie za jeden z cenniejszych zabytków romańskich w Wielkopolsce. Kościół służy do dziś parafii lubińskiej, która nadal prowadzą benedyktyni.

sites/default/files/aaa1_10.jpg sites/default/files/aaa1_11.jpg sites/default/files/aaa1_12.jpg 

Fot 28. Kościół Św. Leonarda zimową porą.
Pierwotna kamienna bryła kościoła uchodzi powszechnie za jeden z cenniejszych zabytków romańskich w Wielkopolsce. Kościół służy do dziś parafii lubińskiej, która nadal prowadzą benedyktyni.

Fot 29. Surowe romańskie wnętrze kościoła św. Leonarda sprzyja modlitewnemu skupieniu.

Fot. 30 Herb Klasztoru Lubińskiego

Literatura uzupełniająca:

1) Zofia Kurnatowska
Opactwo Benedyktynów w Lubiniu i jego rola w życiu kulturalnym i społecznym we wczesnym średniowieczu [ tutaj ]

2) Jacek Urban
Działalność oświatowa benedyktynów lubińskich w XVI wieku. [ tutaj ]